Jak działa ciało biegacza? Serce, płuca, mózg i mięśnie jak w maszynie

Ciało biegacza działa jak maszyna: serce to silnik, płuca klimatyzacja, mózg komputer, a hormony chemia. Zobacz, jak pracuje organizm w biegu.

Ciało biegacza działa jak sportowy samochód: serce pełni rolę silnika, płuca klimatyzacji, mózg komputera pokładowego, mięśnie układu przeniesienia napędu, a hormony chemii, która uruchamia wszystkie systemy. Ciało biegacza to zespół narządów, które w czasie wysiłku przyspieszają pracę: oddech przyspiesza trzykrotnie, serce pompuje sześć razy więcej krwi, a mięśnie zużywają dziesięć razy więcej tlenu. Poniżej opisujemy po kolei każdy z tych podzespołów oraz granice ludzkich możliwości.

Dlaczego ciało biegacza przypomina maszynę?

Ciało biegacza i maszyna mają więcej wspólnego, niż się wydaje. Jedno i drugie potrzebuje paliwa, w obu przypadkach szuka się sposobów na poprawę wytrzymałości, szybkości i odporności, a każde z nich ma własny układ chłodzenia oraz złożone instalacje – w organizmie odpowiednikiem hydrauliki i elektryki są krwiobieg i układ nerwowy.

Granica między człowiekiem a maszyną zaciera się tym bardziej, że biegacze nieustannie próbują przesuwać kolejne bariery i coraz bardziej upodabniają się do swoich stalowych odpowiedników. Warto więc zajrzeć pod maskę i sprawdzić, jak ta maszyneria działa.

Usain Bolt, czyli ludzkie Ferrari

Usain Bolt, mierzący 193 cm Jamajczyk, został najszybszym biegaczem w historii, z zaskakującą lekkością poprawiając rekord świata na 100 metrów. Jego trener Glen Mills twierdził, że rekord 9,58 s da się jeszcze poprawić – nawet do 9,52 s. Taki wynik oznaczałby, że między 60. a 80. metrem sprinter osiąga prędkość 44,72 km/h, a jego przyspieszenie można porównać z tym, jakiemu podlega samochód rozbijany o ścianę w testach zderzeniowych.

Zdaniem naukowców nawet to nie musi być kres możliwości człowieka. Mark Denny, maratończyk i badacz z Uniwersytetu Stanforda, wyliczył, że człowiek jest w stanie przebiec 100 metrów w 9,48 s. W pracy z 2008 roku „Limits to Running Speed in Dogs, Horses and Humans” zestawił postęp wyników psów, koni i ludzi od XIX wieku i porównał krzywe ich wzrostu. Z analizy wynikało, że wyniki sprinterów mężczyzn wciąż się poprawiały, natomiast u kobiet od lat 70. XX wieku nie było większych zmian.

Mimo to Denny przewidywał, że kobietom uda się pobić rekord Florence Griffith-Joyner z 1988 roku (10,49 s) i zejść nawet do 10,39 s.

Optymistycznie wyglądały też prognozy dla biegów długich. Ówczesny rekord świata w maratonie – 2:02:57 Dennisa Kimetto, uzyskany w Berlinie – miał być do poprawienia nawet o 2–3 minuty. W przypadku kobiet rekord Pauli Radcliffe (2:15:25) mógłby teoretycznie spaść do 2:12:41.

Czy istnieje biegacz idealny?

Zbilansowana dieta dopasowana do potrzeb biegacza i trening ułożony pod konkretny cel są ważne, ale badania wskazują, że mniej więcej 50% potencjału sportowego zależy od genów.

Dr Alun Williams w artykule „How Genes Limit Our Physical Performance” („Jak geny ograniczają nasze możliwości fizyczne”), opublikowanym w piśmie „The Sport and Exercise Scientist”, wskazał trzy elementy, które łączą się u osób utalentowanych: odpowiednie geny, bodźce ze środowiska oraz taki układ informacji genetycznej, który pozwala ten potencjał uwolnić. Biegacz z genem NR3C1 może łatwiej budować masę mięśniową niż inni. Gen ACE sprzyja większej wytrzymałości, a połączenie genu ACE z genem BDKRB2 daje sportowca o wyjątkowo dużym potencjale.

Czy to przepis na nadczłowieka? Nie. Algorytm łączący 23 genotypy idealne dla perfekcyjnego sportowca pokazał, że taką kombinację może mieć tylko jedna osoba na 200 tysięcy. Co więcej, taka osoba poza wrodzonymi predyspozycjami musiałaby jeszcze trafić na idealne warunki do rozwoju sportowego.

Wytrzymałościowiec czy sprinter – typy budowy ciała

Bieganie jest na tyle pojemną dyscypliną, że każdy znajdzie w nim coś dla siebie – prędkość, wytrzymałość albo przełaje. Najlepiej jednak wybrać dystans dopasowany do własnych możliwości, czyli nie wysyłać bolidu Formuły 1 w teren i nie testować Hummera na torze wyścigowym.

Badania budowy ciała sportowców rozpoczęły się w połowie XX wieku. Fizjolog William Sheldon przeanalizował 4 tysiące zdjęć sportowców uniwersyteckich i wyodrębnił trzy typy, łącząc budowę ciała z cechami charakteru:

  • Ektomorficy – osoby inteligentne, szczupłe, z szybkim metabolizmem i niewielką ilością tkanki tłuszczowej.
  • Mezomorficy – osoby silne, mocno umięśnione, pełne energii i nastawione na rywalizację.
  • Endomorficy – osoby o krępej budowie, wolnym metabolizmie i powolnych reakcjach.
CZYTAJ  Metabolizm spoczynkowy

Według tej klasyfikacji biegaczy długodystansowych najłatwiej byłoby znaleźć wśród ektomorfików, a sprinterów wśród mezomorfików. Z czasem teorię Sheldona skrytykowano, głównie dlatego, że większość ludzi łączy w sobie cechy kilku typów.

Inne badanie przeprowadzono na uniwersytecie w Zagrzebiu. Objęło ono 133 studentów, u których porównano siedem zmiennych siłowych z dwunastoma cechami budowy ciała; kluczowe okazały się rozmiary szkieletu, objętość ciała i podskórna tkanka tłuszczowa. Studenci z drobniejszym szkieletem i mniejszą ilością tkanki tłuszczowej mieli większą siłę względną, dłuższy krok i byli szybsi. Osoby z długim szkieletem stawiały krótszy krok, a ich stopa dłużej kontaktowała się z podłożem. Badacze zauważyli też, że w sprincie długość i częstotliwość kroku działały przeciwstawnie: jeśli jeden z tych czynników pomagał osobom o dużym szkielecie, drugi im szkodził.

Fenomen biegaczy z Kenii

Największą uwagę badaczy przyciągają Kenijczycy, którzy według statystyk IAAF zajmują czołowe miejsca w biegach od 800 metrów do maratonu. Naukowcy z Wydziału Kinezjologii i Psychologii Uniwersytetu w El Paso przeprowadzili badania biomechaniczne 6 kenijskich biegaczy. Okazało się, że poza niską masą ciała i małą ilością tkanki tłuszczowej, przy każdej prędkości kontakt prawej stopy z podłożem był u nich krótszy niż u innych biegaczy. Kierujący badaniem Pui W. Kong i Hendrik Heer wykazali, że siła izometryczna Kenijczyków była mniejsza niż u zawodników innych narodowości, ale niewielka masa mięśniowa dawała przewagę pod względem bezwładności i mniejszego zmęczenia mięśni.

Robert A. Scott i Yannis P. Pitsiladis z uniwersytetu w Glasgow podważyli z kolei popularny pogląd, że o przewadze sportowca decyduje kolor skóry. Zbadali dzieci z Nandi – regionu Kenii, z którego pochodzi wyjątkowo wielu długodystansowców – i stwierdzili, że dzieci codziennie przemieszczające się biegiem miały o 30% wyższy VO2max. Na wyniki wpływało też życie na dużej wysokości. Badanie Scotta i Pitsiladisa w pewnym stopniu obala mit o wyjątkowych uwarunkowaniach genetycznych biegaczy z Afryki.

Instrukcja obsługi ciała biegacza

Ludzkie ciało jest stworzone do ruchu. Tysiące struktur współpracuje w nim, by pokonać grawitację, która trzyma nas przy ziemi. Według książki „The Exercise-Health Connection” podczas wysiłku aerobowego oddech przyspiesza trzykrotnie, serce pompuje sześć razy więcej krwi, a mięśnie zużywają dziesięć razy więcej tlenu. Do tego dochodzi wiele reakcji w mózgu i reszcie organizmu, które przygotowują ciało do zwiększenia prędkości lub dystansu. Poniżej przegląd najważniejszych podzespołów.

Silnik, czyli serce

Oddech i ruch nóg można świadomie kontrolować, ale rytmu serca już nie. Serce jest mięśniem niezależnym od woli, co czyni je wyjątkowym. Na jego wydolność można jednak wpływać wysiłkiem fizycznym.

Serce sportowca w spoczynku bije nawet o 10–30 uderzeń na minutę wolniej niż serce osoby nietrenującej. Rosną też jego rozmiar i wydajność: przeciętne serce tłoczy około 60 ml krwi przy każdym skurczu, a serce wytrenowanego sportowca nawet 100 ml.

Większość ludzi ma w organizmie około 5 litrów krwi, zawodowi biegacze nawet 6 litrów. Osoby trenujące mają też o 10–20% wyższy maksymalny pułap tlenowy (VO2max), czyli zdolność organizmu do pochłaniania tlenu.

Badania dr. Louisa J. Ignarro, laureata Nagrody Nobla w dziedzinie medycyny, wykazały ponadto, że organizm sportowca wytwarza więcej tlenku azotu, który korzystnie wpływa na układ krążenia. Ignarro wyjaśniał, że wszystko zaczęło się od badań nad nitrogliceryną – lekiem o działaniu rozkurczowym. Okazało się, że tlenek azotu ma podobne właściwości, pomocne w zapobieganiu zawałom i nadciśnieniu, a ludzki organizm sam go wytwarza. Według Ignarro zdrowa dieta zwiększa produkcję tlenku azotu, a ten chroni przed chorobami układu krążenia.

CZYTAJ  Przegrzanie: 3 sygnały ostrzegawcze

Produkcję tlenku azotu wspierają ryby, świeże owoce, warzywa i orzechy. Jeszcze ważniejszym czynnikiem, jak podkreślał Ignarro, jest aktywność fizyczna.

Klimatyzacja, czyli płuca

Gdy zaczynasz biec, rośnie nie tylko tętno, ale też częstotliwość oddechu. Pracujące mięśnie potrzebują więcej tlenu, więc płuca i serce muszą pracować intensywniej. Powietrze zawiera zaledwie 21% tlenu, a organizm w spoczynku potrzebuje go około 250 ml na minutę. Aby to zapewnić, płuca muszą przepuścić około 6 litrów powietrza na minutę. W czasie intensywnego wysiłku, na przykład biegu, przez płuca przepływa od 100 do 200 litrów powietrza na minutę, co odpowiada około 55–60 cyklom wdech-wydech.

Komputer, czyli mózg

Mózg to najważniejsza część ciała sportowca, bo poza fizjologią ogromną rolę w sporcie odgrywa psychika.

Lucero Arroyo, specjalistka psychologii sportu, wskazuje, że pierwsze udokumentowane projekty z psychologii sportu powstały około 1920 roku, głównie w Rosji, Stanach Zjednoczonych i Niemczech. Za oficjalny początek tej dziedziny uznaje się rok 1965 i pierwszy międzynarodowy kongres jej poświęcony.

Początkowo psychologia sportu zajmowała się zdolnościami motorycznymi, osobowością, motywacją i emocjami. Później jej celem stało się rozwijanie zdolności mentalnych sportowców i określenie psychologicznych czynników wpływających na wyniki. Dziś za kluczowe dla poprawy wyników uważa się odżywianie i trening, ale wiele osób zapomina, że sport jest nie tylko wysiłkiem fizycznym, lecz także intelektualnym.

Według Arroyo sportowcy muszą mieć poczucie kontroli nad różnymi obszarami swojego życia. Na tym budują pewność siebie, z której czerpią siłę psychiczną. Brak takiej kontroli rodzi frustrację i osłabia motywację, tak ważną w sporcie.

Arroyo zwraca też uwagę na czynniki zewnętrzne. Sportowcy mierzą się z wieloma źródłami stresu: wymaganiami treningowymi, rywalizacją, kontuzjami i presją wyniku. Umiejętność radzenia sobie z nimi jest kluczem do sukcesu.

Przeniesienie napędu, czyli mięśnie

Ruch jest możliwy dzięki setkom kości, więzadeł i mięśni, które pozwalają każdemu kręgowcowi przemieszczać się z punktu A do punktu B. Budowa każdego człowieka jest jednak nieco inna i to ona sprawia, że jeden biegacz jest szybszy, a drugi wolniejszy.

Wyróżnia się dwa główne typy włókien mięśniowych:

  • Włókna wolnokurczliwe (typ I) – odporne na zmęczenie, pracujące głównie w oparciu o przemiany tlenowe, o mniejszej średnicy i mniejszym zużyciu glikogenu. To one pracują w biegach długodystansowych.
  • Włókna szybkokurczliwe (typ II) – dzielą się na typ IIA, wykorzystywany przy krótszych wysiłkach o umiarkowanej intensywności, oraz typ IIB o dużej średnicy i mocy, przeznaczony do wysiłków szybkich i bardzo intensywnych, ale szybko się męczący.

Każdy mięsień człowieka składa się z tych typów włókien w różnych proporcjach. Rodzaj treningu i informacja genetyczna biegacza decydują o jego potencjale w biegach szybkościowych, średnich i długich.

Dodatki, czyli chemia organizmu

Koła, silnik, amortyzatory i elektronika są niezbędne do działania samochodu, ale bez substancji, które uruchamiają ich pracę, byłyby tylko zbiorem kawałków metalu.

W ludzkim organizmie rolę benzyny pełni energia pozyskiwana z węglowodanów. Odpowiednikiem przycisków na desce rozdzielczej są hormony, które wywołują podstawowe reakcje, takie jak pragnienie, głód czy senność.

Intensywny wysiłek, np. maraton, wiąże się z obfitym poceniem. Z potem organizm traci nie tylko wodę, ale też elektrolity, takie jak sód i potas. Krew gęstnieje bardziej niż zwykle i dochodzi do odwodnienia. Aby je opóźnić, podwzgórze wytwarza hormon antydiuretyczny (ADH), który ogranicza produkcję moczu i hamuje dalszą utratę płynów. Zbyt gęsta krew może bowiem zaburzać pracę neuronów, a nawet prowadzić do obumierania komórek. Dlatego nawet niewielkie zmiany stężenia krwi wywołują pragnienie – mechanizm obronny przed odwodnieniem.

Pragnienie to tylko jedna z reakcji wywoływanych przez hormony. Hormony odpowiadają również za uczucie przyjemności. Podczas treningu nadnercza wydzielają adrenalinę i kortyzol, a w mózgu uwalniane są endorfiny – to one dają poczucie zadowolenia. Substancje te mogą zacząć się wydzielać już podczas przygotowań do ćwiczeń.

CZYTAJ  Biegi rodzinne w Polsce: Tropem Wilczym, biegi dziecięce i co sprawdzić

Biegacz prześwietlony – najważniejsze liczby

  • Tkanka tłuszczowa. Otyłość, wysokie ciśnienie oraz podwyższony poziom cholesterolu i trójglicerydów we krwi, czyli składowe zespołu metabolicznego, wiążą się z insulinoopornością. U osób z insulinoopornością insulina nie spełnia swojej roli i nie dostarcza energii do mięśni – trzeba ogromnej dawki tego hormonu, żeby mechanizm pozyskiwania energii z cukru zadziałał. Nadmiar insuliny we krwi sprzyja z kolei odkładaniu się tłuszczu i zwiększa ryzyko cukrzycy. Jak sprawić, by mięśnie dostały swoją porcję cukru? Ruszać się, czyli biegać. Ruch przyspiesza metabolizm i zwiększa wrażliwość komórek na insulinę.
  • Płuca. W spoczynku przepuszczają około 6 litrów powietrza na minutę, w czasie biegu 100–200 litrów na minutę, czyli około 55–60 cykli wdech-wydech.
  • Mózg. Tylny płat przysadki mózgowej uwalnia hormon ADH, a nadnercza produkują adrenalinę i kortyzol, które odpowiadają za dostarczenie glukozy, a więc energii, do mięśni.
  • Serce. Przeciętne serce tłoczy około 60 ml krwi przy każdym skurczu, serce sportowca ponad 100 ml.
  • Kości. Osoby z drobniejszym szkieletem i mniejszą ilością tkanki tłuszczowej miały większą siłę względną, dłuższy krok i większą szybkość.
  • Mięśnie. Silne mięśnie brzucha (proste, skośne i poprzeczne) oraz reszty tułowia są podstawą prawidłowej postawy podczas biegu.

Biegaczki – wcale nie słaba płeć

Określenie „słaba płeć” coraz mniej pasuje do kobiet, bo ich wyniki coraz bardziej zbliżają się do męskich. Choć „karoserie” obu płci stają się do siebie podobne, ich wnętrza często działają zupełnie inaczej.

Zależności między aktywnością fizyczną a gospodarką hormonalną kobiet badali m.in. naukowcy z Uniwersytetu Connecticut. Wykazali, że 3,5 godziny po biegu z intensywnością 70% VO2max u kobiet wzrastało stężenie glukozy, mleczanu i insuliny, natomiast u mężczyzn zwiększało się wydzielanie hormonu wzrostu.

Na uniwersytecie w Buffalo sprawdzono, jak dieta – zwłaszcza uboga w tłuszcz – wpływa na częstość kontuzji. Badanie 16 kobiet biegających średnio 32 km tygodniowo pokazało, że ograniczanie tłuszczów w diecie zwiększało podatność na urazy.

Z innych amerykańskich badań wynika, że niedobór energii wiąże się ze spadkiem poziomu gonadoliberyny, problemami z płodnością, niedoborem estrogenów, większą podatnością na złamania i mniejszą gęstością kości. Spośród 394 przebadanych biegaczek aż 26% miało zaburzenia cyklu miesiączkowego.

Czy rekordy w bieganiu mają swój kres?

Pod koniec XIX wieku sportowcy wykorzystywali około 75% swojego potencjału, a współcześni dochodzą do 99%. Francuscy naukowcy szacowali, że granicę możliwości ludzie osiągną w 2060 roku. Dobrze widać to na przykładzie kolejnych rekordów.

Janusz Kusociński w 1932 roku zdobył złoty medal olimpijski w Los Angeles w biegu na 10 000 m z czasem 30:11,4. Późniejszy rekord świata Kenenisy Bekele na tym dystansie wynosił już 26:17,53.

Historia rekordu w biegu na 100 metrów

OkresZawodnik / zawodniczkaCzas
początek lat 60. XX wiekuBob Hayes10,06 s
1991Carl Lewis9,86 s
1999Maurice Greene9,79 s
po 2000 rokuUsain Bolt (dwa ostatnie rekordy świata)9,69 s i 9,58 s
połowa lat 70.Annegret Richter11,01 s
1984Evelyn Ashford10,76 s
1988Florence Griffith-Joyner10,49 s

Historia rekordu w maratonie

RokZawodnik / zawodniczkaCzas
1908John Hayes2:55:18
1985Carlos Lopes2:07:12
przełom XX i XXI wiekuKhalid Khannouchi (dwa rekordy)2:05:42 i 2:05:38
2007 i 2008Haile Gebrselassie (dwa rekordy)2:04:26 i 2:03:59
2011Patrick Makau (Berlin)2:03:38
2013Wilson Kipsang2:03:23
2014Dennis Kimetto2:02:57
1984 (pierwszy olimpijski maraton kobiet)Joan Benoit2:24:52
2003Paula Radcliffe (rekord świata, który przetrwał wiele lat)2:15:25
Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *

You May Also Like