Wytrzymałość biegowa: jak ją budować bez przetrenowania (z testem kondycji)

Wytrzymałość biegowa: jak ją budować bez przetrenowania (z testem kondycji)

Wytrzymałość biegową budujesz, kontrolując tętno i stopniowo zwiększając obciążenia. Strefy Tmax, tłuszcze, kofeina, trening wysokościowy i test kondycji.

Wytrzymałość biegową buduje się przez kontrolę intensywności treningu (najlepiej z pulsometrem), stopniowe zwiększanie częstotliwości i długości biegów oraz mądre gospodarowanie paliwem, a nie przez nabijanie jak największej liczby kilometrów. Wytrzymałość biegowa to zdolność organizmu do utrzymywania wysiłku przez długi czas bez znacznego spadku tempa. Poniżej znajdziesz strefy tętna, rolę tłuszczów i kofeiny, wpływ wysokości oraz test, który pokaże Twój obecny poziom wytrenowania.

Gdzie leży granica rozsądnego biegania

Bieganie należy do najprostszych sposobów dbania o kondycję: wydłuża życie, pomaga utrzymać prawidłową masę ciała, chroni przed wieloma chorobami. Biegacze długodystansowi chcą jednak wiedzieć coś więcej, czyli w którym miejscu kończy się pożyteczny trening, a zaczyna przesada.

Przesada zaczyna się wtedy, gdy kilometry stają się „śmieciowe”, czyli dokładane bez celu, a każdy taki kilometr przybliża do kontuzji. Z medycznego punktu widzenia nie ma żadnych dowodów na to, że ponad 20 godzin biegania tygodniowo daje sercu więcej korzyści niż zaledwie trzy godziny tygodniowo.

Dr La Gerche z uniwersytetu w Melbourne, sam maratończyk z rekordem życiowym 2:31, badał sportowców wytrzymałościowych, którzy pokonują ponad 200 km tygodniowo, oraz rosnącą grupę amatorów startujących w imprezach wytrzymałościowych. Jego zespół skupił się na tym, jak monitorować pracę serca przy planowaniu kolejnych startów. Wniosek La Gerche’a był prosty: biegacze nie są odporni na choroby serca tylko dlatego, że prowadzą zdrowy tryb życia.

Prawa komora serca pod obciążeniem

Według badań wysiłek odpowiadający 20–25 minutom biegu prowadzi do wzrostu obciążenia prawej strony serca o 170%, mimo że to lewa komora jest o 22% większa. Lewa komora ma grubszą i silniejszą ścianę, ponieważ tłoczy krew napływającą z płuc do całego organizmu. Prawa komora jest cieńsza i w spoczynku pracuje znacznie lżej.

Podczas biegu, zwłaszcza w wysokim tempie, prawa komora przestaje nadążać za zwiększonym wysiłkiem. Przepompowuje wtedy mniej krwi, przez co do mięśni dociera mniej krwi, a wydajność treningu spada. Obciążenia, które ograniczają wydolność, mogą też w nielicznych przypadkach prowadzić do poważnego uszkodzenia serca i arytmii.

Serce i strefy tętna: trening z pulsometrem

Trening z pulsometrem (sporttesterem) to jeden ze sposobów, żeby nie przeciążać serca i kończyć bieg na mecie, a nie na oddziale intensywnej terapii. Znajomość tętna maksymalnego, czyli liczby uderzeń serca na minutę przy maksymalnym wysiłku, pozwala planować treningi na różnych poziomach intensywności. Zbyt mocne tempo na początku daje skutek odwrotny do zamierzonego.

Trenerzy i lekarze sportowi zalecają różnicowanie intensywności w planie treningowym i uwzględnianie wielu łatwych biegów. Początkujący biegacze często wpadają w pułapkę nadgorliwości i forsują tempo, co nie pomaga na żadnym poziomie zaawansowania. Odczyty z pulsometru warto traktować jako wskazówki, które pomagają zrozumieć, jak organizm reaguje na bodźce treningowe.

Gdy biegacz wyczuje, jak wygląda optymalny trening i zrównoważone tempo, ma już wyregulowany wewnętrzny zegar. Tego zegara warto słuchać na każdym treningu.

Strefy intensywności a typowe kontuzje

Kontrola intensywności pomaga nie tylko dobrze zaplanować przygotowania, ale też uniknąć urazów. Każda strefa obciąża inne obszary ciała:

CZYTAJ  5 ćwiczeń rozciągających po bieganiu
StrefaTętno maksymalneObciążone obszaryTypowe kontuzje
Biegi długie50–70% Tmaxmięsień czworogłowy, kręgosłupnaciągnięcie mięśni piszczelowych
Tempo, praca mieszana, nad progiem tlenowym70–90% Tmaxserce, płuca, stawy kolanowenadwerężenie mięśnia dwugłowego uda, płaszczkowatego i brzuchatego łydki
Trening szybkościowy90–100% Tmaxserce, płuca, kręgosłup, mięsień dwugłowy udanaciągnięcie ścięgna Achillesa (przy niedostatecznej rozgrzewce)

Znaczenie tłuszczów w biegach długodystansowych

Tłuszcze to paliwo, bez którego długi bieg jest niemożliwy. Około 50% energii zużywanej podczas czterogodzinnego biegu, a tyle mniej więcej zajmuje maraton przeciętnemu amatorowi, pochodzi właśnie z tłuszczów. Dla osoby ważącej 70–75 kg cały maraton to wydatek rzędu 2600 kcal.

Długodystansowcy zwykle niechętnie patrzą na nadmiar tłuszczu w diecie, bo kojarzy się on z ociężałością. Mięśnie nie mogą jednak pracować bez spalania tłuszczu, a na samym glikogenie (zapasach węglowodanów) daleko się nie zabiegnie. Zapasy węglowodanów zgromadzone w organizmie są zbyt małe, żeby pokryć zapotrzebowanie energetyczne całego maratonu. Dlatego naukowcy od lat pracują nad strategiami żywieniowymi i treningowymi, które uczą organizm sprawniej spalać tłuszcz.

Wielu maratończyków próbuje różnych sposobów na podniesienie poziomu kwasów tłuszczowych przed zawodami: stosuje dietę bogatą w tłuszcze przez 7–14 dni przed startem albo je tłuste posiłki w dniu zawodów. Nie każdemu to służy i nie każdy organizm potrafi zrobić z takiego nadmiaru użytek, bo wymaga to wcześniejszej adaptacji. Badania wskazują ponadto, że jedzenie produktów wysokotłuszczowych tuż przed zawodami nie przynosi żadnych korzyści.

Eksperyment z 2008 roku: trening na niskim „paliwie”

W eksperymencie z 2008 roku porównano dwie grupy. Pierwsza trenowała raz dziennie przez pięć dni w tygodniu, druga dwa razy dziennie co drugi dzień. Obie grupy wykonały tę samą pracę, ale grupa trenująca dwa razy dziennie nie uzupełniała paliwa między sesjami.

Druga sesja tej grupy składała się z pięciominutowych interwałów z krótkimi przerwami na odpoczynek. Mimo że trening był dla zawodników trudniejszy, ich mięśnie musiały spalać więcej tłuszczu i lepiej się do tego przystosowywały. Efekt utrzymywał się później na trasie: biegacze z tej grupy sprawniej korzystali z tłuszczu jako źródła energii.

Kofeina dla biegacza

Kofeina to jeden ze sposobów na pobudzenie spalania tłuszczu. Od 1970 roku sportowcy na całym świecie korzystają z tego legalnego środka, który przyspiesza metabolizm tłuszczów, maskuje zmęczenie i zwiększa wydajność. Zbyt duże dawki kofeiny są jednak niewskazane, bo przyspieszają pracę serca, osłabiają jego funkcjonowanie oraz zaburzają regenerację i sen.

Badania pokazują, że większość sportowców osiąga najlepsze wyniki po niewielkich dawkach kofeiny, rzędu 100–200 mg, czyli znacznie mniejszych niż dzienna porcja, którą wiele osób wypija na co dzień. Zalecenie brzmi: zrezygnuj z kofeiny mniej więcej na dwa dni przed najważniejszym startem, a potem przyjmij jej niewielką ilość tuż przed zawodami i w ich trakcie.

Ile kofeiny zawierają popularne napoje i produkty

ProduktIlośćKofeina (mg)
Kawa rozpuszczalna250 ml60
Kawa parzona250 ml80
Espressofiliżanka107
Herbata250 ml27
Gorąca czekolada250 ml5–10
Gorzka czekolada60 g10–50
Napój typu cola375 ml49
Napój energetyczny250 ml80
CZYTAJ  Ćwiczenia na kolana i rzepkę: 3 ruchy wzmacniające stawy biegacza

Wysokość a wytrzymałość: ładowanie akumulatorów

Wielu biegaczy przed zawodami trenuje w górach, żeby podnieść progi aerobowe, czyli zdolność transportowania tlenu do mięśni i usuwania dwutlenku węgla. Wpływ wysokości na wydolność człowieka naukowcy po raz pierwszy zmierzyli przy okazji igrzysk olimpijskich w Meksyku w 1968 roku (miasto leży na wysokości około 2240 m n.p.m.). Wtedy wykazano, że trening na wysokości zwiększa liczbę czerwonych krwinek, a to poprawia zaopatrzenie organizmu w tlen.

Dla biegaczy długodystansowych była to świetna wiadomość: trening wysokogórski okazał się naturalnym sposobem na zwiększenie możliwości przenoszenia tlenu przed zawodami. Niedozwolonym odpowiednikiem takiego treningu jest zakazany środek dopingowy EPO.

Trening wysokogórski i jego minusy

Po przekroczeniu wysokości 1600 m n.p.m. wydolność tlenowa zaczyna systematycznie spadać: każde kolejne 300 m powyżej 1600 m n.p.m. oznacza utratę około 3% VO2max. Im wyżej, tym trudniej się oddycha, więc utrzymanie tej samej intensywności treningu bywa niemożliwe. Aklimatyzacja wymaga czasu i może wywołać zmęczenie, nudności, bóle głowy oraz zaburzenia snu.

Symulator hipoksji zamiast wyjazdu w góry

Dr John Hellemans, nowozelandzki fizjolog sportu, trener i mistrz triathlonu, zaproponował jako rozwiązanie urządzenie z maską, które symuluje warunki wysokogórskie (podaje powietrze o obniżonej zawartości tlenu). Taki symulator daje korzyści treningu wysokościowego przy mniejszych niedogodnościach, przede wszystkim bez długotrwałego głodu tlenowego. W 2005 roku dr Hellemans wraz z grupą nowozelandzkich naukowców wykazał, że trening z tymi urządzeniami daje takie same efekty jak trening na dużych wysokościach.

Zaletą symulatora jest łatwiejsze monitorowanie efektów i możliwość stopniowania hipoksji, czyli niedoboru tlenu w tkankach. Efekty pojawiają się po co najmniej 4 tygodniach takiego treningu.

Test kondycji: sprawdź swój poziom wytrenowania

Test kondycji składa się z 10 pytań. Wynik pokazuje obecny poziom wytrenowania i podpowiada, nad czym pracować dalej. Pamiętaj przy tym o unikaniu kontuzji: formę biegową buduje się stopniowo.

  1. Od ilu lat biegasz bez przerwy?
    • ponad 3 lata: 10 punktów
    • 1–3 lata: 6 punktów
    • krócej niż rok: 2 punkty
  2. Ile treningów biegowych wykonujesz w tygodniu?
    • 5 lub więcej: 8 punktów
    • 3–4: 5 punktów
    • mniej niż 3: 2 punkty
  3. Ile razy w tygodniu trenujesz w zakresie tlenowym (bieg, pływanie, rower, cardio w klubie fitness)?
    • 3 razy lub więcej: 2 punkty
    • 1–2 razy: 1 punkt
    • wcale: 0 punktów
  4. Jaki był Twój średni tygodniowy kilometraż w ostatnich 6–8 tygodniach?
    • ponad 60 km: 8 punktów
    • 30–60 km: 5 punktów
    • mniej niż 30 km: 2 punkty
  5. Ile trwał Twój najdłuższy bieg w ostatnich 8 tygodniach?
    • ponad 75 minut: 6 punktów
    • 50–75 minut: 4 punkty
    • mniej niż 50 minut: 2 punkty
  6. Ile treningów w wysokiej intensywności wykonujesz w tygodniu (np. interwały, podczas których tętno przekracza 85% tętna maksymalnego)?
    • 2–3: 6 punktów
    • 1: 3 punkty
    • żadnego: 0 punktów
  7. Gdy na zawodach lub treningu zaczynasz mieć kryzys, to…
    • zaciskasz zęby, nie odpuszczasz i przyspieszasz: 5 punktów
    • zmuszasz organizm do utrzymania tego samego tempa: 3 punkty
    • zwalniasz i dajesz organizmowi odpocząć: 0 punktów
  8. Jak często wykonujesz trening siłowy i ogólnorozwojowy?
    • 2 razy w tygodniu lub częściej: 5 punktów
    • raz w tygodniu lub raz na dwa tygodnie: 2 punkty
    • nigdy: 0 punktów
  9. Jak często się rozciągasz lub korzystasz z masażu?
    • 4 razy w tygodniu lub częściej: 4 punkty
    • 2–3 razy w tygodniu: 2 punkty
    • raz w tygodniu, raz na dwa tygodnie lub rzadziej: 0 punktów
  10. Jak często zdarza Ci się tydzień lub kilka tygodni bez biegania?
    • co dwa miesiące: odejmij 6 punktów
    • co 3–4 miesiące: odejmij 2 punkty
    • nigdy: odejmij 0 punktów
CZYTAJ  Trening aerobowy

Jaki jest Twój wynik?

Zsumuj punkty ze wszystkich odpowiedzi, żeby określić swoją sprawność.

  • Grupa A: 40 punktów i więcej. Gratulacje, skupiasz się na kluczowych elementach, które prowadzą do życiowej formy. Najważniejsze jest teraz konsekwentne utrzymanie tych nawyków przez dłuższy czas, a do tego potrzebne jest unikanie kontuzji. Jeśli w pytaniach testu widzisz obszary do poprawy, popracuj nad nimi w wolnej chwili.
  • Grupa B: 20–40 punktów. Forma biegowa jest na umiarkowanym poziomie, ale kierunek jest dobry. Zwiększ ogólną wydolność biegową przez częstsze i dłuższe treningi, a potem utrzymaj ten poziom. Pilnuj, żeby obciążenia rosły stopniowo, bo to chroni przed kontuzjami. Większe obciążenie biegowe może oznaczać konieczność ograniczenia treningów uzupełniających (crossowych) na rzecz samego biegania.
  • Grupa C: poniżej 20 punktów. Możesz jeszcze wiele poprawić, i to dobra wiadomość: kilka zmian w treningu przełoży się na postępy. Przejrzyj pytania testu i wskaż obszary, w których najszybciej zobaczysz poprawę. Kluczem jest stopniowe zwiększanie częstotliwości treningów i pokonywanych dystansów. Jeśli to sprawia trudność, skup się na zapobieganiu kontuzjom i nie żałuj czasu na rozciąganie, masaż i ćwiczenia ogólnorozwojowe.

Jak sprawdzać postępy: tętno maksymalne (Tmax)

Sporttestery stały się jednym z najpopularniejszych narzędzi do monitorowania postępów treningowych. Zawodowcy mają dostęp do badań wysiłkowych w specjalistycznych ośrodkach, dzięki którym mogą bardzo dokładnie określić tętno maksymalne (Tmax) i wyznaczyć progi tlenowe. Amator może oszacować Tmax ze wzoru. Warto pamiętać, że wraz z poprawą sprawności tętno przy tej samej prędkości biegu będzie spadać.

  • Mężczyźni: Tmax = 214 − (0,8 × wiek). Przykład: dla 35-letniego mężczyzny Tmax = 214 − 28 = 186.
  • Kobiety: Tmax = 209 − (0,9 × wiek). Przykład: dla 35-letniej kobiety Tmax = 209 − 31,5 = 177,5, czyli po zaokrągleniu 178.

Znając Tmax, można dopasować plan treningowy tak, by obejmował treningi tlenowe, mieszane i beztlenowe.

Trener Zbyszek Nadolski radzi zwracać uwagę na tętno przy znanych prędkościach. Jeśli tętno przy danym tempie jest wyższe niż zwykle, może to oznaczać przetrenowanie albo osłabienie organizmu chorobą. W takiej sytuacji trzeba mieć odwagę odpuścić, odpocząć i dać organizmowi się zregenerować.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *

You May Also Like